Als verwachtingen een meetlat worden

“Wat verwachten ze morgen precies van je?” vraag ik.

Hij haalt zijn schouders op.

“Dat weet ik niet. Gewoon… dat ik normaal doe, denk ik.”

Morgen heeft hij een gesprek op het werk. Zijn leidinggevende wil bespreken waarom hij de laatste weken minder aanwezig is bij gezamenlijke pauzes en niet meer meegaat naar activiteiten na het werk.

“Hebben ze gezegd dat je vaker moet deelnemen?”

“Nee. Maar ik voel dat wel.”

“En wat denk je dat er gebeurt als je niet aan die verwachting voldoet?”

Hij kijkt naar zijn handen.

“Dan vinden ze mij asociaal. Of  niet vriendelijk of niet gemotiveerd.  Of ze denken dat ik hen niet graag heb. Ik weet het niet.  Ik kan toch niet weten wat ze onder mekaar over mij zeggen. Op den duur zullen ze wel denken dat ik niet in het team pas. Story of my life."

Even later zegt hij:

“Het is voor mij beter om helemaal niet meer mee te gaan. Als ik er niet ben, kan ik het tenminste niet verkeerd doen.”

Die laatste zin blijft bij mij hangen. Niet gaan voelt voor hem veiliger dan aanwezig zijn zonder te weten welke rol hij moet spelen.

Verwachtingen die nergens geschreven staan

In mijn neurodivergente praktijk merk ik regelmatig dat verwachtingen veel spanning veroorzaken. Niet alleen grote verwachtingen, zoals een opleiding voltooien, werk vinden of een relatie onderhouden. Ook kleine, dagelijkse verwachtingen kunnen zwaar wegen:

• Je kijkt iemand aan wanneer die met je praat.

• Je toont op de juiste manier dat je geïnteresseerd bent.

• Je voelt aan wanneer je iets moet zeggen.

• Je weet hoeveel uitleg voldoende is.

• Je past je soepel aan wanneer plannen veranderen.

• Je bent zelfstandig, maar vraagt tijdig hulp.

• Je neemt initiatief, maar bent niet dominant.

• Je bent authentiek, maar niet zo anders dat anderen zich ongemakkelijk voelen.

Veel van deze regels worden nergens duidelijk uitgelegd. Toch worden mensen er voortdurend op beoordeeld.

Voor iemand die sociale informatie anders verwerkt, taal letterlijker neemt, meer voorbereiding nodig heeft of moeite heeft om impliciete boodschappen te ontcijferen, kan het lijken alsof iedereen een handleiding heeft gekregen die bij jou ontbreekt.

Je merkt pas dat er een regel bestond wanneer je hem blijkbaar overtreden hebt.

Verwachtingen van anderen

Verwachtingen komen vanuit verschillende hoeken. Ze kunnen per omgeving zelfs met elkaar botsen.

Op school

Op school wordt niet alleen verwacht dat je de leerstof begrijpt. Je moet ook kunnen plannen, starten, schakelen, samenwerken, materiaal organiseren, instructies onthouden en onder tijdsdruk tonen wat je kent.

Een leerling kan intelligent en leergierig zijn en toch vastlopen op huiswerk, deadlines, groepsopdrachten of mondelinge examens. Wanneer alleen het zichtbare resultaat telt, wordt gemakkelijk geconcludeerd:

Je kunt het wel, als je maar wat meer moeite doet.

Maar kunnen begrijpen is niet hetzelfde als het onder alle omstandigheden kunnen uitvoeren. Executieve functies, prikkelverwerking, motoriek, taalverwerking, energieregulatie en faalangst bepalen mee hoeveel toegang iemand op dat moment heeft tot zijn kennis.

Op het werk

Ook op het werk zijn verwachtingen vaak ruimer dan de functieomschrijving.

Je moet niet alleen je werk goed doen. Je moet zichtbaar betrokken zijn, spontaan netwerken, deelnemen aan vergaderingen, omgaan met onderbrekingen en veranderingen, gepast reageren op feedback en voldoende sociaal aanwezig zijn.

Soms wordt iemand uitstekend gevonden zolang die over zijn grenzen heen blijft presteren. Zodra dat niet meer lukt, lijkt het alsof de kwaliteit of motivatie plots verdwenen is.

Daar kan een pijnlijk patroon ontstaan: hoe harder iemand probeert te voldoen, hoe minder zichtbaar zijn noden worden. En hoe minder zichtbaar die noden zijn, hoe meer er wordt verwacht.

In relaties en gezinnen

Van partners wordt vaak verwacht dat ze vanzelf aanvoelen wat de ander nodig heeft. Liefde zou spontaan, intuïtief en onvoorwaardelijk moeten zijn.

Maar ook liefde heeft soms duidelijke taal nodig.

Een partner kan veel liefde voelen en toch niet opmerken dat een zucht een vraag om hulp betekent. Iemand kan behoefte hebben aan hersteltijd en daardoor afstandelijk lijken. Een persoon kan een probleem praktisch willen oplossen terwijl de ander vooral erkenning zoekt.

Ook ouders kunnen verwachtingen meedragen over zelfstandigheid, carrière, relaties, samenwonen, trouwen of kinderen krijgen. Meestal komen die verwachtingen voort uit bezorgdheid of hoop. Toch kunnen ze als een oordeel binnenkomen:

Mijn leven is pas geslaagd wanneer het eruitziet zoals mijn ouders het zich hadden voorgesteld.

Wanneer verwachtingen vermijding uitlokken

Van buitenaf lijkt vermijdingsgedrag soms onlogisch. Iemand beantwoordt een bericht niet, stelt een telefoontje uit, meldt zich ziek voor een vergadering of trekt zich terug uit een vriendschap.

Het is verleidelijk om alleen naar het gedrag te kijken:

Waarom doet die persoon het niet gewoon?

Maar onder vermijding zit vaak een verwachting waaraan iemand niet denkt te kunnen voldoen.

• Ik weet niet wat ik moet zeggen.

• Ik zal te laat antwoorden en nu is het gênant.

• Ik kan niet doen alsof het goed met me gaat.

• Ik weet niet hoeveel sociaal contact deze vriendschap vraagt.

• Als ik hulp vraag, verwachten ze misschien dat ik daarna alles alleen kan.

• Als ik één keer kom, moet ik voortaan altijd komen.

• Als ik begin, moet ik het goed afmaken.

Terugtrekken is dan niet noodzakelijk een gebrek aan interesse of motivatie. Het kan een poging zijn om schaamte, overbelasting, afwijzing of controleverlies te voorkomen.

Dat betekent niet dat vermijding altijd helpt. Op langere termijn kan de wereld er juist kleiner door worden. Maar ik vind het belangrijk om eerst te begrijpen waartegen iemand zich probeert te beschermen.

Pas daarna kunnen we zoeken naar een haalbaarder alternatief.

De verwachtingen die vanbinnen verder leven

Niet alle verwachtingen komen nog rechtstreeks van buitenaf. Sommige zijn zo vaak herhaald dat ze deel zijn gaan uitmaken van je innerlijke stem.

Op mijn leeftijd zou ik dit moeten kunnen.

Andere mensen werken voltijds.

Ik zou een betere partner moeten zijn.

Ik heb zoveel kansen gekregen. Ik mag niet klagen.

Als ik mijn opleiding niet afmaak, heb ik gefaald.

Als ik rust nodig heb, ben ik lui.

Zelfs wanneer niemand deze dingen op dat moment uitspreekt, kan de meetlat aanwezig blijven.

Mensen vergelijken hun binnenkant bovendien vaak met de buitenkant van anderen. Ze zien een collega die werkt, een gezin heeft en regelmatig op reis gaat. Ze zien niet hoeveel hulp die persoon krijgt, hoeveel herstel nodig is of welke delen van het leven achter gesloten deuren moeilijk verlopen.

Voor neurodivergente mensen kan die vergelijking extra pijnlijk zijn. Misschien beschik je over veel kennis, creativiteit, betrokkenheid of analytisch vermogen, maar kost het dagelijks leven je tegelijk opvallend veel energie. Dan ontstaat gemakkelijk de gedachte:

Als ik dit potentieel heb, zou ik toch meer moeten bereiken?

Zo wordt begaafdheid geen bron van mogelijkheden, maar een bewijsstuk tegen jezelf.

Wanneer aanpassen maskeren wordt

Aanpassen aan anderen is op zichzelf niet verkeerd. We stemmen allemaal af, leren sociale gewoonten en houden rekening met de mensen om ons heen.

Het wordt problematisch wanneer aanpassen betekent dat je voortdurend delen van jezelf moet bewaken, onderdrukken of verbergen om aanvaard te worden.

Onderzoek naar autistic camouflaging laat zien dat mensen onder andere sociaal gedrag observeren, scripts gebruiken en kenmerken verbergen om in sociale omgevingen te kunnen functioneren. Dat kan op korte termijn toegang geven tot school, werk of relaties, maar wordt ook in verband gebracht met uitputting, angst en een verminderd gevoel van erbij horen. Onderzoek van Bradley en collega’s en Hull en collega’s beschrijft hoe ingrijpend dat kan zijn.

De pijn zit dan niet alleen in het harde werken. Ze zit ook in de onderliggende boodschap:

Zoals ik spontaan ben, ben ik blijkbaar niet voldoende.

Wie ben ik wanneer ik niet aan de verwachting voldoe?

Hier raakt het thema aan de existentiële filosofie.

Existentiële denkers hielden zich bezig met vragen zoals: Wie ben ik? Hoe wil ik leven? In hoeverre laat ik mijn identiteit bepalen door rollen en verwachtingen? Welke keuzes zijn werkelijk van mij?

Van Jean-Paul Sartre komt de bekende uitspraak:

“Existence precedes essence.”
Het bestaan gaat vooraf aan de essentie.

Daarmee bedoelde hij dat een mens niet geboren wordt met een vooraf vastgelegd doel waaraan hij moet beantwoorden. We bestaan eerst en geven vervolgens, binnen de omstandigheden en beperkingen van ons leven, betekenis aan wie we zijn. Stanford Encyclopedia of Philosophy over Sartres filosofie.

Dat vind ik een waardevolle gedachte wanneer iemand zichzelf uitsluitend beoordeelt als werknemer, student, partner of ouder. Dat zijn belangrijke rollen, maar een mens valt nooit volledig samen met één rol.

Simone de Beauvoir schreef:

“To will oneself free is also to will others free.”
Jezelf vrijheid gunnen betekent ook anderen vrijheid gunnen.

Vrijheid betekent hier niet dat we met niemand rekening hoeven te houden. Het betekent dat een mens ruimte nodig heeft om een eigen leven vorm te geven en dat we die ruimte ook bij anderen horen te respecteren. Beauvoir benadrukte bovendien dat keuzes nooit losstaan van de sociale en materiële omstandigheden waarin iemand leeft. Stanford Encyclopedia of Philosophy over Simone de Beauvoir.

Dat is voor mij een belangrijke nuance. We kunnen niet simpelweg zeggen: “Trek je niets aan van verwachtingen en kies gewoon je eigen pad.” Mensen hebben anderen nodig. Ze hebben inkomen, veiligheid, verbinding en maatschappelijke toegang nodig. Niet iedereen kan verwachtingen zonder gevolgen naast zich neerleggen.

De vraag is daarom niet alleen:

Waarom past deze persoon zich niet beter aan?

Maar ook:

Hoeveel aanpassing vraagt deze omgeving en wie betaalt daarvoor de prijs?

Een menselijke waarde is geen resultatenlijst

We leven met een herkenbaar draaiboek voor een geslaagd leven:

Een diploma behalen. Werk vinden. Zelfstandig wonen. Een relatie hebben. Trouwen. Kinderen krijgen. Financieel onafhankelijk zijn. Sociaal actief blijven. Je talenten benutten. Gelukkig zijn.

Voor sommige mensen past dat draaiboek uitstekend. Voor anderen gedeeltelijk. En voor sommigen bijna helemaal niet.

Het probleem is niet dat deze dingen geen waarde mogen hebben. Het probleem ontstaat wanneer ze de voorwaarden worden om als volwaardig mens gezien te worden.

Een mens kan waardevol zijn zonder betaald werk.

Een leven zonder partner kan betekenisvol zijn.

Niet afstuderen wist niet uit wat iemand geleerd heeft.

Hulp nodig hebben maakt wederkerigheid niet onmogelijk.

Een periode van weinig zichtbare productiviteit kan een tijd van herstel, zorg, verwerking of overleven zijn.

Waarde is ook aanwezig in aandacht, mildheid, humor, trouw, creativiteit, nieuwsgierigheid, zorgzaamheid, rechtvaardigheidsgevoel en de bereidheid om werkelijk naar iemand te luisteren. Veel daarvan past niet op een cv. Toch kan het bepalend zijn voor wat iemand in het leven van anderen betekent.

Van “wat hoort?” naar “wat past?”

Wanneer ik met iemand rond verwachtingen werk, probeer ik ze eerst zichtbaar te maken.

• Wat wordt werkelijk van mij gevraagd?

• Wat denk ik dat van mij verwacht wordt?

• Heeft iemand dit uitgesproken, of probeer ik het in te vullen?

• Is de verwachting duidelijk en redelijk?

• Kan ik eraan voldoen zonder structureel over mijn grenzen te gaan?

• Welke ondersteuning of aanpassing heb ik nodig?

• Wat gebeurt er werkelijk als ik niet voldoe?

• Welke verwachting wil ik behouden omdat ze bij mijn waarden past?

• Welke meetlat mag ik teruggeven omdat hij nooit van mij was?

Niet elke verwachting moet verdwijnen. Voorspelbare en passende verwachtingen kunnen juist houvast geven. Ze helpen ons rekening te houden met elkaar, afspraken na te komen en samen te leven.

Maar een verwachting hoort bespreekbaar te zijn. Er moet ruimte zijn voor context, verschil, ondersteuning en onderhandeling.

Het doel is niet een leven zonder verwachtingen. Het doel is dat verwachtingen niet langer automatisch bepalen hoeveel waarde je jezelf toekent.

Misschien hoeft de vraag dus niet te zijn:

Hoe zorg ik dat ik eindelijk aan alle verwachtingen voldoe?

Misschien mag de vraag worden:

Welke verwachtingen helpen mij om te groeien, welke maken mij kleiner en welke passen eigenlijk niet bij het leven dat ik wil en kan leiden?

Je bent meer dan wat je afwerkt, verdient, volhoudt of bereikt.

En misschien begint vrijheid niet met alle verwachtingen loslaten, maar met leren onderscheiden welke verwachtingen werkelijk van jou zijn.