Moeite met moeten

Waarom je soms vastloopt op wat je eigenlijk wél wilt doen

Op sommige ochtenden ben ik niet zo gemotiveerd om uit bed te komen. Zeker niet op een zondag waarop mijn btw-aangiften op mij liggen te wachten.

Ze staan al de hele week op mijn to-dolijst. Toch slaag ik er moeilijk in om mijn boekhouding op te delen in kleine stukjes en er tussendoor telkens een uurtje aan te werken. In mijn hoofd bestaat namelijk een verborgen regel: voor mijn boekhouding heb ik minstens één volledige dag nodig. Ik moet eraan kunnen doorwerken tot alles klaar is.

En daar verschijnt dat woord: moeten.

“Je moet opstaan. Je moet aan je boekhouding beginnen. Je moet vandaag eindelijk doorwerken.”

Die zinnen helpen mij niet vooruit. Integendeel: zodra iets als een verplichting voelt, begint er iets in mij tegen te sputteren. Het maakt daarbij weinig verschil of iemand anders mij iets oplegt of dat ik mezelf onder druk zet met schuldgevoel en verwachtingen. Zodra mijn vrijheid bedreigd lijkt, ontstaat er weerstand.

Misschien herken jij dat ook. Je wilt iets best doen, je begrijpt waarom het belangrijk is en toch lijkt je hele systeem op de rem te gaan staan.

“Kom, we gaan koffie drinken”

Hoe krijg ik mezelf dan toch uit bed?

Er is één zinnetje dat ik bijna elke ochtend gebruik:

“Kom, we gaan koffie drinken.”

Ik vertel mezelf niet dat ik moet opstaan om te werken. Ik nodig mezelf uit om iets aangenaams te doen. Daardoor wordt de overgang zachter.

Ik ben blijkbaar niet de enige die hier moeite meeheeft.  Veel van mijn cliënten melden dat beginnen het moeilijkste is, dat ze moeilijk op gang komen 's ochtends, dat het dan pas beter gaat als ze al een tijdje bezig zijn.   Na het opstaan nog wat in de zetel kunnen hangen,  even scrollen, iets bekijken, tijd voor jezelf en rustig wakker worden voordat de dag echt begint. Van buitenaf lijkt dat misschien op uitstelgedrag. Van binnenuit is het voor veel neurodivergente mensen een noodzakelijke overgang: een manier om zonder overweldiging, stress of angst op gang te komen.

Ook later op de dag gebruik ik zachte overgangen. Ze zijn door de jaren heen in mijn routines geslopen omdat ze werken voor mij. 

Op de zondag waarop ik deze tekst schrijf, zit ik om halfacht met koffie onder een zacht deken in een hoek van de bank. Mijn laptop ligt op mijn schoot. De boekhouding wacht in mijn werkkamer.

Ik heb daar intussen wel het licht aangedaan. 's Winters zet ik ook vooraf de verwarming al aan en ''s zomers de ventilator., want het is een ouder huis, en alleen zo wordt mijn bureau comfortabel.   Bovendien weet ik dat ik het vervelend vind wanneer licht en verwarming aanstaan in een kamer waar niemand zit.  Dat kleine ongemak helpt mij om straks toch de overstap te maken van woon-kamer naar werk-kamer of van vrije tijd naar werktijd.. Het is een jeukje in mijn brein dat ik met opzet creëer. Ik zet mezelf niet met brute kracht in beweging. Ik leg kleine stukjes spoor waarover mijn locomotief straks gemakkelijker kan rijden.

Ik hoef niet meer te beginnen, want ik ben al bezig

Ik hou van lezen en leren. Mijn vak is ook een van mijn grote interesses. Daarom bewaar ik interessante artikels, links en nieuwsbrieven in een aparte mailbox.

Wanneer ik tijdens mijn werk iets boeiends tegenkom, parkeer ik het daar. Zo hoef ik mijn nieuwsgierigheid niet te onderdrukken, maar kan ik wel bij mijn huidige taak blijven. Op rustige ochtenden zit ik in die mailbox te browsen. Vaak ontstaat daaruit inspiratie voor een tekst, werkblad of coaching.

Dat lijkt misschien nog niet op mijn boekhouding. Toch brengt het mij dichter bij mijn werk:

• mijn laptop is open;

• ik ben al aan het typen;

• mijn brein is actief;

• ik ervaar interesse en voldoening;

• de overgang naar ander bureauwerk wordt kleiner.

Wanneer dit artikel klaar is, is de kans groot dat ik gemakkelijker aan het volgende begin. Ik hoef dan niet meer vanuit stilstand te vertrekken. Ik ben al een beetje bezig.

Een neurotypische buitenstaander zou dit misschien uitstelgedrag noemen. Voor mij is het een prima bruikbare strategie. Ik begin niet met het moeilijkste onderdeel, maar kies eerst iets wat mij op een haalbare manier dichter bij de taak brengt.

Dat kan heel klein zijn:

• de laptop openklappen;

• materiaal klaarleggen;

• alvast naar de werkplek gaan;

• een document openen;

• mijn telefoon alvast klaarleggen op mijn werkplek

• mijn koffie meenemen

• alleen de eerste stap bekijken.

Wanneer “moeten” een blokkade wordt

Moeite met moeten ontstaat meestal niet pas op volwassen leeftijd. Veel mensen worstelen er al van jongs af aan mee.

Misschien begrijp je zelf niet waarom dat telefoontje, die afspraak of die administratieve taak zo moeilijk voelt. Je weet rationeel dat het belangrijk is. Je weet dat uitstellen later problemen kan veroorzaken. Toch lukt het niet om in beweging te komen. En je hebt er last van, je voelt je er schuldig over.  

Dat kan veel schaamte oproepen. Misschien noem je jezelf lui, ongemotiveerd of onverantwoordelijk. Misschien hebben anderen die woorden eerder gebruikt.

Maar taak- en eisvermijding is niet noodzakelijk een gebrek aan motivatie. Je kunt iets oprecht belangrijk vinden en er toch op blokkeren. Tussen willen en handelen liggen namelijk heel wat processen: je zenuwstelsel, beschikbare energie, executieve functies, prikkelverwerking, emoties, verwachtingen, eerdere ervaringen en behoefte aan autonomie.

“Willen is kunnen” is daarom een veel te eenvoudige voorstelling.

Voor sommige mensen is de spanning rond eisen zo intens dat ook dagelijkse handelingen moeilijk worden: eten, slapen, zich wassen, naar school of werk gaan of noodzakelijke afspraken nakomen. Wanneer anderen daarop reageren met straf, oordeel, dwang of nog meer druk, neemt de spanning meestal verder toe. Het moeilijke “moeten” wordt dan nog sterker met onveiligheid geassocieerd.

De eis(en)berg

Wat anderen zien, is vaak alleen het topje van de ijsberg:

• uitstellen;

• weigeren;

• onderhandelen;

• vermijden;

• afgeleid raken;

• boos worden;

• dichtklappen;

• niet beginnen.

Onder de waterlijn kunnen veel verschillende oorzaken liggen. Daarom noem ik het graag de eis(en)berg.

Mogelijke factoren zijn onder andere:

• perfectionisme;

• cognitieve overbelasting;

• sensorische belasting;

• angst of onzekerheid;

• moeite met taakinitiatie;

• moeite met schakelen;

• uitdagingen met executieve functies;

• een gebrek aan voorspelbaarheid;

• verstoring van routines;

• beperkte of wisselende energie;

• negatieve ervaringen;

• stressoren in de omgeving;

• een gevoel van tijdschaarste;

• OCD-triggers;

• een sterke behoefte aan autonomie, zoals bij het PDA-profiel.

Dr. Megan Anna Neff van Neurodivergent Insights, een site die ik van harte aanbeveel omdat ik er veel nuttige inzichten uithaal, benadrukt dat demand avoidance een menselijke ervaring is die op een spectrum voorkomt. Ze komt vaak sterker voor bij autistische mensen en mensen met ADHD, maar taak- en eisvermijding betekent niet automatisch dat iemand PDA heeft.

PDA wordt traditioneel uitgeschreven als Pathological Demand Avoidance. Veel neurodivergente mensen en professionals gebruiken liever Pervasive drive for Autonomy:  of Persistent Desire for Autonomy: een diepgaande drang naar autonomie. Bij dit profiel kunnen eisen of een ervaren verlies van controle een intense dreigingsreactie in het zenuwstelsel activeren.

PDA is dus meer dan af en toe iets uitstellen of niet graag verplichtingen krijgen. Tegelijk hoeft iemand geen PDA-profiel te hebben om veel last te ondervinden van taak- en eisvermijding.

Waarom de oorzaak ertoe doet

Maakt het werkelijk verschil waarom je iets vermijdt?

Absoluut.

Als je alleen naar het zichtbare gedrag kijkt, lijkt harder aandringen misschien logisch. Als je begrijpt wat er onder de waterlijn gebeurt, ontstaan er andere mogelijkheden.

Wanneer een taak onduidelijk is, heb je misschien meer informatie nodig.

Wanneer je executieve functies overbelast zijn, kan het helpen om de taak op te delen, materiaal klaar te leggen of samen te starten.

Wanneer de omgeving te veel prikkels bevat, heb je misschien rust, een hoofdtelefoon of een andere werkplek nodig.

Wanneer je autonomie onder druk staat, kunnen echte keuzes en inspraak het verschil maken.

Wanneer je energie beperkt is, kan meer tijd of een lagere lat passender zijn dan nog meer discipline.

Wanneer je bang bent om fouten te maken, helpt “goed genoeg” mogelijk meer dan een gedetailleerder stappenplan.

De juiste ondersteuning hangt dus af van wat jouw schip onder de waterlijn dreigt tegen te komen.

Niet harder duwen, maar anders navigeren

Je kunt de eis(en)berg niet altijd laten verdwijnen. Sommige dingen blijven noodzakelijk. Je moet soms een formulier invullen, medicatie nemen, vertrekken, eten, een rekening betalen of een afspraak nakomen.

Maar je kunt wel onderzoeken hoe je er veiliger en vriendelijker omheen kunt navigeren.

Mogelijke strategieën zijn:

• gebruikmaken van een zachte overgang;

• de taak kleiner maken;

• alleen de eerste stap kiezen;

• lastige onderdelen wegnemen;

• prettige elementen toevoegen;

• de taak koppelen aan een interesse;

• muziek of gezelschap voorzien;

• samen beginnen;

• meer tijd geven;

• voorspelbare pauzes inlassen;

• de lat bewust lager leggen;

• een taak onderdeel maken van een routine;

• voldoende keuze en controle behouden;

• duidelijk maken waarom iets nodig is;

• spanning en prikkels beperken.

Voor sommige mensen werkt gamificatie goed. Zij zetten bijvoorbeeld een timer en maken van de taak een uitdaging. Bij mij werkt dat meestal averechts: een timer geeft me meer tijdsdruk en stress.

Voor mijn boekhouding geef ik mezelf daarom liever een volledig weekend waarin weinig anders hoeft. Doordat ik ruim tijd voorzie, is het niet erg wanneer ik een omweg maak. Ik kan eerst lezen of schrijven over iets wat mij interesseert. De voldoening daarvan geeft mij soms precies de energie die ik nodig heb voor de volgende taak.

Een strategie is niet goed omdat ze bij anderen werkt. Ze is goed wanneer ze past bij jouw brein, lichaam, situatie en behoeften.

Wat als iets vandaag echt niet lukt?

Niet alles kan altijd opgelost of aantrekkelijk gemaakt worden.

Soms is je energie op. Soms staat je zenuwstelsel te ver onder spanning. Soms is de taak op dit moment werkelijk te groot. Dan kan aanvaarden dat iets vandaag niet lukt een verstandige aanpassing zijn, geen mislukking.

Dat betekent niet dat je alles moet opgeven. Het betekent dat je eerlijk kijkt naar je beschikbare draagkracht.

Misschien kan de taak:

• uitgesteld worden;

• vereenvoudigd worden;

• gedeeltelijk uitgevoerd worden;

• samen gedaan worden;

• door iemand anders overgenomen worden;

• of helemaal geschrapt worden.

Ook dat is navigeren.

Nieuwsgierig kijken in plaats van oordelen

Taak- en eisvermijding komt bij veel neurodivergente mensen voor. Het is oké om externe hulpmiddelen en aanpassingen te gebruiken. Intrinsieke motivatie verschijnt niet altijd vanzelf, zelfs niet bij zaken die belangrijk zijn voor je doelen en waarden.

De vraag is daarom niet alleen:

“Hoe dwing ik mezelf om dit eindelijk te doen?”

Interessantere vragen zijn:

• Wat maakt deze taak zo moeilijk?

• Wat gebeurt er in mijn lichaam wanneer ik eraan denk?

• Welke behoefte zit er onder mijn weerstand?

• Wat maakt starten soms wél mogelijk?

• Welke zachte overgang helpt mij?

• Wat kan kleiner, duidelijker, aangenamer of vrijer?

• Welke ondersteuning mag ik gebruiken?

• Wat hoeft vandaag misschien niet?

Moeite met moeten vraagt niet altijd om meer wilskracht. Soms vraagt ze om meer begrip, autonomie, voorspelbaarheid, tijd, prikkelzorg of steun.

Niet harder duwen dus.

Wel beter leren kijken naar wat er onder de waterlijn speelt — en van daaruit een passende koers zoeken.